O‘zbekiston poytaxtida bo‘lib o‘tayotgan Inson huquqlari bo‘yicha beshinchi Samarqand forumi BMT, YXHT, SHHT, Islom hamkorlik tashkiloti, MDH va TURKPA delegatlarini birlashtirdi. Tadbirning yubiley xususiyati tarixiy sanalar bilan yanada ahamiyatlidir: bu yil dunyo Inson huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro paktlar qabul qilinganining 75 yilligi va Taraqqiyot huquqi to‘g‘risidagi deklaratsiyaning 40 yilligini nishonlamoqda.
Forum ishtirokchilari oldida so‘zga chiqqan MDH Inson huquqlari bo‘yicha komissiyasi raisi Yevgeniya Paramonova Paktlar qoidalari o‘zining o‘nlab yillik mavjudligi davomida milliy qonunchilik, sud amaliyoti va huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatining ajralmas qismiga aylanganini ta’kidladi. Ular yashash, erkinlik, mehnat qilish, ta’lim olish va munosib turmush darajasi huquqiga doir ijtimoiy munozara tilini shakllantirdi.
Biroq, zamonaviy dunyo inson huquqlarini himoya qilish tizimi oldiga mutlaqo yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Ilgari xalqaro hujjatlar, avvalo, davlatning fuqaro hayotiga aralashuvi chegaralarini belgilash uchun yaratilgan bo‘lsa, bugungi kunda vaziyat tubdan o‘zgargan.
«Davlat hamon ushbu sohadagi asosiy subyektlardan biri bo‘lib qolmoqda, biroq insonning kundalik hayotini belgilaydigan qarorlarning tobora ko‘proq qismi davlat institutlarining odatiy tizimidan tashqarida — raqamli platformalar, algoritmlar, transmilliy korporatsiyalar va nodavlat tuzilmalar tomonidan qabul qilinmoqda», — deya ta’kidladi Yevgeniya Paramonova.
Komissiya rahbari klassik hujjatlarda tayyor javoblar mavjud bo‘lmagan bir qator o‘tkir masalalarni ko‘tarib chiqdi: internetdagi ulkan ma’lumotlar massivlari sharoitida shaxsiy hayot daxlsizligini qanday himoya qilish kerak, fikr bildirish erkinligi va raqamli nazorat o‘rtasidagi chegara qayerdan o‘tadi, mehnat qilish huquqi sun’iy intellektning rivojlanishi bilan qanday bog‘lanadi hamda ekologik inqirozlar va iqlim o‘zgarishi salomatlik va munosib turmush darajasi huquqiga qanday ta’sir qiladi.
Texnologik xatarlardan tashqari, geosiyosiy qarama-qarshiliklar ham xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda jiddiy to‘siq bo‘lib qolmoqda. Yevgeniya Paramonovaning so‘zlariga ko‘ra, bugungi kunda teng huquqlilik va kamsitmaslik ideallari ko‘pincha ayrim o‘yinchilarning siyosiy ambitsiyalari tufayli zarar ko‘rmoqda.
«Ayrim mamlakatlar o‘zlarining tor konyunkturali manfaatlarini ko‘zlab, inson huquqlari kun tartibini keng talqin qilishga harakat qilmoqda, undan siyosiy bosim o‘tkazish va suveren davlatlarning ichki ishlariga aralashish vositasi sifatida foydalanib, uning asoslariga putur yetkazmoqda, ikkiyoqlama standartlar siyosatini qo‘llamoqda hamda o‘z zimmalariga olgan majburiyatlarni bajarishdan bosh tortmoqda», — dedi u.
Bunday sharoitda teng huquqlilik va o‘zaro hurmat tamoyillariga asoslangan muloqotni yo‘lga qo‘yayotgan mintaqaviy institutlar alohida ahamiyat kasb etmoqda. Hamdo‘stlik doirasidagi majburiyatlarning bajarilishini kuzatib borish uchun maslahat organi sifatida tashkil etilgan MDH Inson huquqlari bo‘yicha komissiyasi aynan shunday vazifani bajaradi. Komissiya yetti davlat (Armaniston, Belarus, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Rossiya, Tojikiston va O‘zbekiston) vakillarini o‘zida birlashtiradi va mamlakatlarning milliy, madaniy va tarixiy xususiyatlarini hisobga olgan holda siyosatlashtirishsiz ishlaydi.
Ishlar to‘rtta asosiy yo‘nalish bo‘yicha olib borilmoqda: ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, sohaviy qonunchilikni unifikatsiya qilish, tahliliy ma’ruzalar tayyorlash va vatandoshlar huquqlariga rioya etilishini monitoring qilish.
Xususan, komissiya yig‘ilishlarida migrantlar huquqlarini ta’minlash, yoshlarning internetdagi xavfsizligi, Ulug‘ Vatan urushi haqidagi tarixiy xotirani asrab-avaylash, xalqaro standartlarni jazoni ijro etish tizimiga joriy etish va tibbiy yordamdan foydalanish imkoniyatlari masalalari ko‘rib chiqildi. Yoshlar huquqlari va qulay atrof-muhitga bo‘lgan huquq to‘g‘risida mavzuli ma’ruzalar taqdim etildi, noyabr oyidagi navbatdagi yig‘ilishda esa sog‘liqni saqlash, jazoni ijro etish tizimidagi ayollar huquqlarini himoya qilish va nogironlar huquqlari bo‘yicha mamlakat sharhlari to‘g‘risidagi ma’ruzalarni muhokama qilish rejalashtirilgan.
Bundan tashqari, MDH Parlamentlararo Assambleyasi bilan hamkorlikda "Inson huquqlari bo‘yicha vakil maqomi to‘g‘risida"gi namunaviy qonunning yangi tahriri ishlab chiqildi, shuningdek, a’zo davlatlarda Inson huquqlariga rioya etish indeksi metodologiyasini yaratish va fuqarolardan kelib tushayotgan murojaatlarni ko‘rib chiqish tartibini belgilash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.
O‘z nutqini yakunlar ekan, MDH Komissiyasi rahbari global birdamlik va hamkorlikni mustahkamlashga chaqirib, faqat birgalikdagi sa’y-harakatlar orqaligina mustahkam tinchlik va umumiy xavfsizlik yo‘lidagi zamonaviy tahdid hamda xatarlarga samarali qarshi turish mumkinligini ta’kidladi.