Ўзбекистон пойтахтида бўлиб ўтаётган Инсон ҳуқуқлари бўйича бешинчи Самарқанд форуми БМТ, ЙХҲТ, ШҲТ, Ислом ҳамкорлик ташкилоти, МДҲ ва ТУРКПА делегатларини бирлаштирди. Тадбирнинг юбилей хусусияти тарихий саналар билан янада аҳамиятлидир: бу йил дунё Инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро пактлар қабул қилинганининг 75 йиллиги ва Тараққиёт ҳуқуқи тўғрисидаги декларациянинг 40 йиллигини нишонламоқда.
Форум иштирокчилари олдида сўзга чиққан МДҲ Инсон ҳуқуқлари бўйича комиссияси раиси Евгения Парамонова Пактлар қоидалари ўзининг ўнлаб йиллик мавжудлиги давомида миллий қонунчилик, суд амалиёти ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари фаолиятининг ажралмас қисмига айланганини таъкидлади. Улар яшаш, эркинлик, меҳнат қилиш, таълим олиш ва муносиб турмуш даражаси ҳуқуқига доир ижтимоий мунозара тилини шакллантирди.
Бироқ, замонавий дунё инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизими олдига мутлақо янги вазифаларни қўймоқда. Илгари халқаро ҳужжатлар, аввало, давлатнинг фуқаро ҳаётига аралашуви чегараларини белгилаш учун яратилган бўлса, бугунги кунда вазият тубдан ўзгарган.
«Давлат ҳамон ушбу соҳадаги асосий субъектлардан бири бўлиб қолмоқда, бироқ инсоннинг кундалик ҳаётини белгилайдиган қарорларнинг тобора кўпроқ қисми давлат институтларининг одатий тизимидан ташқарида — рақамли платформалар, алгоритмлар, трансмиллий корпорациялар ва нодавлат тузилмалар томонидан қабул қилинмоқда», — дея таъкидлади Евгения Парамонова.
Комиссия раҳбари классик ҳужжатларда тайёр жавоблар мавжуд бўлмаган бир қатор ўткир масалаларни кўтариб чиқди: интернетдаги улкан маълумотлар массивлари шароитида шахсий ҳаёт дахлсизлигини қандай ҳимоя қилиш керак, фикр билдириш эркинлиги ва рақамли назорат ўртасидаги чегара қаердан ўтади, меҳнат қилиш ҳуқуқи сунъий интеллектнинг ривожланиши билан қандай боғланади ҳамда экологик инқирозлар ва иқлим ўзгариши саломатлик ва муносиб турмуш даражаси ҳуқуқига қандай таъсир қилади.
Технологик хатарлардан ташқари, геосиёсий қарама-қаршиликлар ҳам халқаро ҳамкорликни ривожлантиришда жиддий тўсиқ бўлиб қолмоқда. Евгения Парамонованинг сўзларига кўра, бугунги кунда тенг ҳуқуқлилик ва камситмаслик идеаллари кўпинча айрим ўйинчиларнинг сиёсий амбициялари туфайли зарар кўрмоқда.
«Айрим мамлакатлар ўзларининг тор конъюнктурали манфаатларини кўзлаб, инсон ҳуқуқлари кун тартибини кенг талқин қилишга ҳаракат қилмоқда, ундан сиёсий босим ўтказиш ва суверен давлатларнинг ички ишларига аралашиш воситаси сифатида фойдаланиб, унинг асосларига путур етказмоқда, иккиёқлама стандартлар сиёсатини қўлламоқда ҳамда ўз зиммаларига олган мажбуриятларни бажаришдан бош тортмоқда», — деди у.
Бундай шароитда тенг ҳуқуқлилик ва ўзаро ҳурмат тамойилларига асосланган мулоқотни йўлга қўяётган минтақавий институтлар алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ҳамдўстлик доирасидаги мажбуриятларнинг бажарилишини кузатиб бориш учун маслаҳат органи сифатида ташкил этилган МДҲ Инсон ҳуқуқлари бўйича комиссияси айнан шундай вазифани бажаради. Комиссия етти давлат (Арманистон, Беларусь, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия, Тожикистон ва Ўзбекистон) вакилларини ўзида бирлаштиради ва мамлакатларнинг миллий, маданий ва тарихий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда сиёсатлаштиришсиз ишлайди.
Ишлар тўртта асосий йўналиш бўйича олиб борилмоқда: илғор тажрибаларни оммалаштириш, соҳавий қонунчиликни унификация қилиш, таҳлилий маърузалар тайёрлаш ва ватандошлар ҳуқуқларига риоя этилишини мониторинг қилиш.
Хусусан, комиссия йиғилишларида мигрантлар ҳуқуқларини таъминлаш, ёшларнинг интернетдаги хавфсизлиги, Улуғ Ватан уруши ҳақидаги тарихий хотирани асраб-авайлаш, халқаро стандартларни жазони ижро этиш тизимига жорий этиш ва тиббий ёрдамдан фойдаланиш имкониятлари масалалари кўриб чиқилди. Ёшлар ҳуқуқлари ва қулай атроф-муҳитга бўлган ҳуқуқ тўғрисида мавзули маърузалар тақдим этилди, ноябрь ойидаги навбатдаги йиғилишда эса соғлиқни сақлаш, жазони ижро этиш тизимидаги аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ногиронлар ҳуқуқлари бўйича мамлакат шарҳлари тўғрисидаги маърузаларни муҳокама қилиш режалаштирилган.
Бундан ташқари, МДҲ Парламентлараро Ассамблеяси билан ҳамкорликда «Инсон ҳуқуқлари бўйича вакил мақоми тўғрисида»ги намунавий қонуннинг янги таҳрири ишлаб чиқилди, шунингдек, аъзо давлатларда Инсон ҳуқуқларига риоя этиш индекси методологиясини яратиш ва фуқаролардан келиб тушаётган мурожаатларни кўриб чиқиш тартибини белгилаш бўйича ишлар олиб борилмоқда.
Ўз нутқини якунлар экан, МДҲ Комиссияси раҳбари глобал бирдамлик ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга чақириб, фақат биргаликдаги саъй-ҳаракатлар орқалигина мустаҳкам тинчлик ва умумий хавфсизлик йўлидаги замонавий таҳдид ҳамда хатарларга самарали қарши туриш мумкинлигини таъкидлади.