Минг тўрт юз тўртинчи йили Испания элчиси Руи Гонсалес де Клавихо Самарқандга келади. У бу ерда гувоҳи бўлган улкан қурилишдан қаттиқ ҳайратга тушган эди. Соҳибқирон Амир Темур пойтахтнинг бир четидан иккинчи четига қадар узун савдо кўчаси қуришни буюрган эди. Кенг ва текис кўчанинг икки четида муҳташам савдо дўконлари қад ростлай бошлади. Ҳар бир дўконнинг олдига оқ тош билан қопланган махсус баланд курсилар ўрнатилди. Қурувчилар кечаю кундуз тиним билмасдан, галма-галдан меҳнат қилдилар. Кундузги ишчиларнинг ўрнини тунда бошқа меҳнаткашлар гуруҳи эгаллади. Бундай ҳайратланарли улкан бинокорлик йигирма кундан камроқ вақт ичида тўлиқ якунига етди. Ушбу тарихий далил салтанатнинг қудратини ва бунёдкорлик салоҳиятини яққол кўрсатиб беради. Дўконлар битиши ҳамоноқ савдогарлар ўз молларини ёйиб, бу ерда қайноқ ҳаёт бошланди.

Бу даврда савдо майдонлари шунчаки олди-сотди жойи эмас, балки шаҳарнинг қон томири ҳисобланган. Самарқанднинг Оҳанин, Феруза, Сўзангарон, Гозуристон, Бухоро ва Шайхзода дарвозаларидан кирувчи асосий йўллар кесишарди. Шаҳарнинг олти тарафидан келувчи барча йўллар бевосита бош бозорга бориб уланарди. Кўчанинг тепа қисми бошдан-оёқ равоқсимон шаклда, гўзал тим қилиб ёпилди. Ичкарига табиий ёруғлик тушиши учун томда қатор махсус дарчалар қолдирилди. Кўча бўйлаб муайян масофаларда ҳовузлар қазилиб, улар тоза ва муздек сув билан тўлдирилди. Бу мукаммал меъморий ечим иссиқ кунларда ҳам харидорлар учун мўтадил ҳавони таъминлаган.

Дўконлардаги тартиб ва молларни жойлаштириш усули ҳам ўзига хос бўлган. Савдо расталари фақат бир турдаги маҳсулотни сотишга қатьий ихтисослашган эди. Одатда, ҳар бир раста у ерда сотиладиган буюмнинг номи билан аталган. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ўз хотираларида Темур давридаги бундай махсус расталарни юқори баҳолаган. Ҳунармандлар аксарият ҳолларда ўз маҳсулотини шу дўконнинг ўзида тайёрлаб, харидорга тақдим этган. Уларнинг жуда кўпчилиги айнан шу олди-сотди майдонлари атрофидаги маҳаллаларда истиқомат қилган. Расталарнинг жиҳозланиши ва қулайлиги бевосита давлат раҳбарининг доимий диққат эътиборида турган.

Иқтисодий муносабатларнинг энг қизғин палласи пул айирбошланадиган саррофхоналарда кечган. Тош-тарозунинг тўғрилиги ва маҳсулот нархининг ошиб кетмаслиги давлат томонидан қатъий назорат қилинган. Бу ўта масъулиятли вазифани бажариш муҳтасибларнинг зиммасига юклатилган. Улар шариат қоидалари асосида жамиятдаги ижтимоий тартибни ва адолатни мустаҳкам сақлаган. Маънавий бузуқчилик ва ёлғончиликнинг олдини олиш уларнинг энг асосий бурчи саналган. Нархни сунъий равишда оширган ёки харидорни алдаган кимсалар шу заҳоти қаттиқ жазоланган. Бу жазолар яширинча эмас, балки одамлар гавжум бўлган очиқ майдонларда ижро этилган. Шу йўл билан ҳалол меҳнат қилиш энг тўғри йўл эканлиги омма онгига сингдирилган. 

Савдо расталари мамлакатнинг сиёсий ва маданий юраги вазифасини ҳам бажарган. Ҳукмдорнинг янги фармонлари ва муҳим давлат хабарлари шу ерда жарангдор овоз билан ўқиб эшиттирилган. Одамларнинг кайфиятини кўтариш учун кўзбойловчилар, курашчилар ва қўғирчоқбозлар ўз санъатини намойиш қилган. Айниқса, моҳир дорбозларнинг хатарли ўйини катта қизиқиш билан кутиб олинган. Дор ўйинлари минглаб томошабинларни бир жойга жамлаб, уларда матонат ва меҳр-мурувват туйғуларини уйғотган. Муқаддас Рамазон ойларида эса майдонлардаги тунги ҳаёт янада кўпроқ жонланган. Тунги удумларда подшоҳнинг шахсан ўзи тайинлаган сарой мусиқачилари иштирок этган. Меҳтарлар карнай ва ноғора чалиб, бутун халққа хуш кайфият улашган.

Бозорларнинг тўкин-сочинлиги салтанатнинг халқаро обрўсини белгиловчи муҳим омил бўлган. Хорижий элчиларни ҳайратда қолдириш мақсадида бу муҳташам майдонлардан моҳирлик билан фойдаланилган. Темурий ҳукмдорлар элчиларга нафақат давлатнинг беҳисоб бойлигини, балки ҳунармандчиликнинг юксак даражасини ҳам кўрсатганлар. Тўкинлик ва фаровонлик мамлакатдаги хавфсиз ва тинч муҳитнинг энг ёрқин исботи бўлган. Бу тарихий ҳақиқатни тарихчи Абдураззоқ Самарқандий ҳам ўз асарларида тўла тасдиқлайди. Унинг ёзишича, 1413 йили Ҳиротга Хитой хоқонининг элчилари ташриф буюради. Шунда Шоҳрух Мирзо: “Шаҳар бозорларига зийнат берилсин, ҳар бир санъат эгаси ўз ҳунарини тўла зоҳир қилиб дўконини безатсин”, дея қарорини эълон қилади. Натижада, узоқдан келган меҳмонлар бу диёрнинг чексиз иқтисодий қудратига ва тенгсиз заковатига лол қолганлар.

Туроннинг қадимий савдо ўчоқлари аждодларимиз қанчалик буюк ақл-заковат эгаси бўлганини исботлайди. Улар фақатгина иқтисодий бойлик манбаи эмас, балки адолат, юксак тартиб ва маънавият бешиги бўлиб хизмат қилган. Меъморий ечимларнинг мукаммаллигидан тортиб, ҳалоллик устига қурилган қатъий қоидаларгача хайратланарлидир. Буларнинг барчаси бизнинг шонли ўтмишимиздан, давлатчилик тарихимиздан дарак беради. 

Алишер Эгамбердиев, ЎзА