Тил – миллатнинг маънавий қиёфаси, тарихий хотираси, тафаккури ва келажагини белгиловчи энг муҳим қадриятлардан биридир. Ҳар бир халқнинг ўзлигини англашида, миллий маданияти ва анъаналарини асраб-авайлашида, авлодлар ўртасидаги маънавий ворисликни таъминлашида она тили беқиёс аҳамият касб этади. Шу маънода, ўзбек тили халқимизнинг кўп асрлик тарихи, бой маданий мероси, миллий ғурури ва мустақил давлатчилигининг ажралмас тимсолидир.
Ҳар йили 21 октябрь санасининг мамлакатимизда Ўзбек тили байрами куни сифатида кенг нишонланиши халқимизнинг она тилига бўлган юксак ҳурмати, унинг давлат ва жамият ҳаётидаги ўрни ҳамда нуфузини янада мустаҳкамлашга қаратилган эзгу интилишларнинг ёрқин ифодасидир.
Айниқса, бугунги глобаллашув, ахборот технологиялари ва сунъий интеллект жадал ривожланаётган даврда она тилимизни асраб-авайлаш, унинг имкониятларини кенгайтириш, илм-фан, таълим, ҳуқуқ, иқтисодиёт ва рақамли маконда фаол қўлланишини таъминлаш ҳар қачонгидан ҳам долзарб вазифага айланмоқда.
Давлат тили – миллий мустақиллик ва давлатчиликнинг муҳим таянчи
Ўзбекистон тарихида 1989 йил 21 октябрь алоҳида ўрин тутади. Айнан шу куни “Давлат тили ҳақида”ги қонун қабул қилиниб, ўзбек тилига давлат тили мақоми берилди.
Мазкур тарихий воқеа халқимизнинг миллий ўзлигини англаш, ўз тили, маданияти ва қадриятларини тиклаш йўлидаги муҳим ютуқларидан бири бўлди. Энг муҳими, бу қарор Ўзбекистон давлат мустақиллигига эришишидан қарийб икки йил аввал қабул қилингани билан ҳам катта сиёсий ва маънавий аҳамиятга эга.
Ўша даврнинг мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитида ўзбек тилига давлат тили мақомининг берилиши халқимизнинг миллий ғурурини юксалтирди, жамиятда ўзликни англаш туйғусини кучайтирди ҳамда мустақил давлатчиликнинг маънавий-ҳуқуқий асосларини шакллантиришга хизмат қилди.
1992 йилда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мақоми мустаҳкамланди. Ушбу конституциявий қоида 2023 йил 30 апрелда умумхалқ референдумида қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституцияда ҳам ўз ифодасини топди.
Хусусан, Конституциянинг 4-моддасида Ўзбекистон Республикасининг давлат тили ўзбек тили экани белгиланган. Шу билан бирга, давлат мамлакатимиз ҳудудида истиқомат қилувчи барча миллат ва элатларнинг тиллари, урф-одатлари ҳамда анъаналарини ҳурмат қилишни таъминлаши, уларнинг ривожланиши учун шароит яратиши мустаҳкамланган.
Бу конституциявий ёндашув мамлакатимизда давлат тилини ривожлантириш сиёсати миллатлараро тотувлик, бағрикенглик ва маданий хилма-хилликни ҳурмат қилиш тамойиллари билан узвий боғлиқ эканини кўрсатади.
2020 йил 10 апрелда “Ўзбек тили байрами кунини белгилаш тўғрисида”ги қонуннинг қабул қилиниши эса 21 октябрь санасининг умумхалқ байрами сифатидаги ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлади.
Шундай қилиб, 2026 йилда ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганига 37 йил, Ўзбек тили байрами куни қонун билан белгиланганига эса 6 йил тўлди.
Янги Ўзбекистонда давлат тилининг нуфузи ва мавқеини ошириш
Сўнгги йилларда мамлакатимизда ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаш, унинг ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида кенг қўлланишини таъминлаш ва халқаро нуфузини оширишга қаратилган ислоҳотлар янги босқичга кўтарилди.
Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони бу борадаги ишларни тизимли ташкил этишда муҳим ҳуқуқий асос бўлди.
Шунингдек, 2020 йил 20 октябрда мамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштиришга қаратилган навбатдаги Президент фармони қабул қилинди. Унда давлат тилининг жамият ҳаётидаги ўрнини мустаҳкамлаш, ўзбек тилини илм-фан тили сифатида ривожлантириш, замонавий ахборот технологиялари билан уйғунлаштириш, тилни ўқитиш ва ўрганиш имкониятларини кенгайтириш каби устувор йўналишлар белгиланди.
Мазкур ҳужжатлар асосида давлат тилида иш юритиш маданиятини юксалтириш, расмий ҳужжатлар тилини такомиллаштириш, атамаларни бирхиллаштириш, ўзбек тилининг луғат бойлигини кенгайтириш ва уни халқаро миқёсда тарғиб қилиш масалаларига эътибор кучайди.
Айни пайтда давлат тилини ривожлантириш фақат қонунлар ва меъёрий ҳужжатларни қабул қилиш билан чекланмайди. Уларнинг кундалик ҳаётда изчил амалга оширилиши, давлат органлари фаолиятида адабий тил меъёрларига риоя этилиши, аҳолига тушунарли ва равон тилда ахборот етказилиши ҳам алоҳида аҳамият касб этади.
Бинобарин, давлат тилининг ҳақиқий нуфузи унинг ҳуқуқий мақоми билангина эмас, балки жамиятнинг барча жабҳаларида қанчалик фаол, тўғри ва самарали қўлланиши билан белгиланади.
Она тили ва инсон ҳуқуқлари – ўзаро узвий тушунчалар
Она тили масаласи нафақат миллий маданият ва маънавият, балки инсон ҳуқуқлари билан ҳам бевосита боғлиқдир. Зеро, инсоннинг ўз она тилидан фойдаланиши, маданий ҳаётда иштирок этиши, таълим олиши ва ахборотдан фойдаланиш имкониятлари унинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишда муҳим ўрин тутади.
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида барча инсонлар ирқи, жинси, тили, дини ва бошқа белгиларидан қатъи назар, тенг ҳуқуқ ва эркинликларга эга экани эътироф этилган.
Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 27-моддасида эса этник, диний ёки тил жиҳатидан озчиликни ташкил этувчи гуруҳларга мансуб шахсларнинг ўз маданиятидан фойдаланиш, динига эътиқод қилиш ва ўз тилидан фойдаланиш ҳуқуқлари кафолатланган.
Ўзбекистоннинг конституциявий ва ҳуқуқий сиёсатида ҳам давлат тилининг ривожланиши билан бир қаторда, мамлакатимизда яшовчи барча миллат ва элатларнинг тилларига ҳурмат билан муносабатда бўлиш муҳим тамойил сифатида қаралади.
Кўпмиллатли Ўзбекистон жамиятида турли тиллар, маданиятлар ва анъаналарнинг ўзаро уйғун ривожланиши тинчлик, барқарорлик ва миллатлараро ҳамжиҳатликни таъминлашга хизмат қилади.
Шу нуқтаи назардан, ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузини ошириш бошқа тилларнинг аҳамиятини камайтириш эмас, балки мамлакатимиздаги барча фуқароларни умумий фуқаролик қадриятлари атрофида бирлаштириш, давлат ва жамият ўртасидаги мулоқотни янада самарали ташкил этиш демакдир.
Айниқса, давлат хизматлари, суд-ҳуқуқ тизими, таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя соҳаларида ахборотнинг фуқароларга тушунарли тилда етказилиши инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим шартларидан биридир.
Ўзбек тили – бой адабий мерос ва замонавий тафаккур тили
Ўзбек тили дунёдаги қадимий ва бой ёзма анъаналарга эга туркий тиллардан биридир. Унинг шаклланиши ва ривожланиши кўп асрлик тарихий, маданий ва адабий жараёнлар билан чамбарчас боғлиқ.
Маҳмуд Кошғарий, Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Югнакий, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур сингари буюк мутафаккирлар қолдирган бебаҳо илмий-адабий мерос туркий тиллар тараққиёти, жумладан, ўзбек адабий тилининг ривожланишида улкан аҳамият касб этган.
Айниқса, буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоий ўз ижоди орқали туркий тилнинг бадиий ифода имкониятлари ниҳоятда кенг эканини намоён этди. Унинг асарлари нафақат миллий адабиётимиз, балки жаҳон маданий меросининг ҳам ноёб дурдоналаридан ҳисобланади.
Бугун ана шу бой тарихий ва адабий меросни замонавий илм-фан ютуқлари билан уйғунлаштириш, ўзбек тилида сифатли илмий адабиётлар, дарсликлар, энциклопедиялар, электрон луғатлар ва рақамли таълим ресурсларини кўпайтириш долзарб вазифадир.
Тилнинг келажаги унинг фақат бадиий адабиётда эмас, балки илмий тадқиқотлар, технологиялар, иқтисодиёт, тиббиёт, ҳуқуқшунослик ва халқаро муносабатлар соҳаларида ҳам фаол қўлланишига боғлиқ.
Шу сабабли ўзбек тилининг илмий терминологиясини ривожлантириш, замонавий тушунчаларнинг аниқ ва тушунарли муқобилларини ишлаб чиқиш, таржима маданиятини юксалтириш ҳамда илмий нутқ меъёрларини такомиллаштириш муҳим аҳамиятга эга.
Рақамли даврда ўзбек тилининг янги имкониятлари
XXI асрда тилларнинг ривожланиш даражаси уларнинг рақамли макондаги иштироки билан ҳам белгиланмоқда. Интернет, электрон ҳукумат, сунъий интеллект, автоматик таржима, овозли ёрдамчилар ва бошқа замонавий технологиялар кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланмоқда.
Бундай шароитда ўзбек тилининг рақамли технологияларга мослашуви унинг узоқ муддатли тараққиёти учун стратегик аҳамиятга эга.
Хусусан, ўзбек тилида катта ҳажмдаги электрон матнлар мажмуасини шакллантириш, миллий тил корпусларини ривожлантириш, имло ва грамматикани автоматик текширувчи дастурлар яратиш, матнни овозга ва овозни матнга айлантириш технологияларини такомиллаштириш муҳим вазифалардандир.
Сунъий интеллект тизимларининг ўзбек тилидаги матнларни тўғри тушуниши, равон таржима қилиши, миллий маданият ва тил хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда жавоб қайтариши учун сифатли лингвистик маълумотлар базаси зарур.
Бунда ўзбек тилининг лотин ва кирилл ёзувларидаги матнларини қайта ишлаш, турли шева ва талаффуз хусусиятларини ўрганиш, соҳавий терминларни бирхиллаштириш ҳам алоҳида эътибор талаб этади.
Шунингдек, давлат органлари ва ташкилотларининг расмий веб-сайтлари, электрон хизматлар, рақамли кутубхоналар, таълим платформалари ва мобил иловаларида ўзбек тилидаги маълумотларнинг сифатли, тўлиқ ва фойдаланувчилар учун қулай бўлиши муҳимдир.
Рақамли технологиялар ривожланаётган бугунги даврда ўзбек тилини интернет ва сунъий интеллект муҳити учун тўлақонли тилга айлантириш нафақат лингвистик, балки таълимий, иқтисодий ва ижтимоий аҳамиятга эга вазифадир.
Ўзбек тилининг халқаро майдондаги нуфузи
Бугунги кунда ўзбек тили нафақат Ўзбекистонда, балки дунёнинг турли мамлакатларида яшаётган юртдошларимиз, хориждаги ўзбек диаспоралари, туркий тилларни ўрганувчи олимлар ҳамда мамлакатимиз тарихи ва маданиятига қизиқувчи хорижий фуқаролар учун ҳам муҳим мулоқот воситасидир.
Ўзбекистоннинг халқаро ҳамкорлиги кенгайиб бораётгани, хорижий мамлакатлар билан сиёсий, иқтисодий, илмий ва маданий алоқалар ривожланаётгани ўзбек тилига бўлган қизиқишни ҳам ошириш учун янги имкониятлар яратмоқда.
Айниқса, Туркий давлатлар ташкилоти доирасидаги ҳамкорлик туркий халқларнинг умумий тарихий ва маданий меросини ўрганиш, ўзаро адабий таржималарни кенгайтириш ҳамда тилларимизнинг халқаро миқёсдаги нуфузини мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.
Ўзбекистон ташаббуси билан Туркий давлатлар ташкилоти доирасида Алишер Навоий номидаги халқаро мукофотнинг таъсис этилиши ҳам буюк мутафаккир меросининг халқаро аҳамиятини эътироф этишга қаратилган муҳим ташаббуслардан биридир.
Келгусида хорижий олий таълим муассасаларида ўзбек тили ва адабиётини ўқитиш имкониятларини кенгайтириш, ўзбек адабиётининг сара намуналарини жаҳон тилларига таржима қилиш, халқаро илмий тадқиқотларни рағбатлантириш ва замонавий масофавий таълим дастурларини ривожлантириш тилимизнинг дунёдаги мавқеини янада юксалтиришга хизмат қилади.
Ёш авлод тарбиясида она тилининг ўрни
Она тилига ҳурмат, аввало, оилада шаклланади. Фарзанднинг илк сўзлари, дастлабки тушунчалари, дунёқараши ва маънавий олами она тили орқали камол топади.
Шу боис ёш авлоднинг ўзбек тилида равон, саводли ва мантиқий фикрлашини таъминлаш, китобхонлик маданиятини юксалтириш, миллий адабиётга муҳаббат уйғотиш таълим-тарбия тизимининг устувор вазифаларидан биридир.
Бугунги ёшлар бир вақтнинг ўзида бир неча тилни ўрганиши, замонавий ахборот технологияларини эгаллаши ва халқаро илмий-маданий жараёнларда фаол иштирок этиши табиий ва зарурдир.
Бироқ хорижий тилларни пухта ўзлаштириш она тилини мукаммал билиш ва унга ҳурмат билан муносабатда бўлиш ҳисобига амалга оширилмаслиги керак. Аксинча, она тилида мустаҳкам билим ва тафаккурга эга бўлган ёшлар бошқа тилларни ҳам самарали ўзлаштириши, ўз миллий маданиятини халқаро майдонда муносиб намоён этиши мумкин.
Айниқса, ижтимоий тармоқлар ва рақамли ахборот воситаларида адабий тил меъёрларига риоя қилиш, ўзбек тилида сифатли илмий-маърифий контент яратиш, ёшларни сўз бойлигини оширишга ундаш бугунги куннинг муҳим талабларидан биридир.
Зеро, тилни асраш фақат уни тарихий мерос сифатида қадрлаш эмас, балки ундан кундалик ҳаётда тўғри, мазмунли ва ижодкорона фойдаланишдир.
Давлат тилини ривожлантириш – умумий масъулият
Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мавқеини мустаҳкамлашда давлат органлари, таълим муассасалари, илмий ташкилотлар, оммавий ахборот воситалари, фуқаролик жамияти институтлари ва ҳар бир фуқаронинг ўзига хос ўрни бор.
Энг аввало, расмий ҳужжатларнинг содда, аниқ ва тушунарли тилда тайёрланиши, қонунчилик ҳужжатларида атамаларнинг изчил қўлланиши, давлат хизматларида фуқароларга сифатли ахборот берилиши муҳимдир.
Айниқса, ҳуқуқий ахборотнинг мураккаб ва тушунарсиз иборалардан холи бўлиши аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, фуқароларнинг ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини тўғри англашига кўмаклашади.
Бунда қонунлар, суд ҳужжатлари, давлат хизматлари бўйича йўриқномалар, ҳуқуқий тушунтиришлар ва электрон ахборот ресурсларининг адабий тил талабларига мувофиқ бўлиши алоҳида аҳамиятга эга.
Шунингдек, тил маданиятини ривожлантиришда оммавий ахборот воситалари ва интернет нашрларининг масъулияти катта. Журналистлар, муҳаррирлар, таржимонлар, педагоглар ва давлат хизматчиларининг ўзбек тилидан саводли фойдаланиши жамиятда адабий тил меъёрларининг мустаҳкамланишига бевосита таъсир кўрсатади.
Давлат тилини ривожлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатлар илмий асосланган, изчил ва барча фуқароларнинг ҳуқуқларига ҳурмат руҳида амалга оширилиши лозим.
Чунки тилнинг кучи фақат унинг давлат томонидан ҳимоя қилинишида эмас, балки халқ томонидан севиб ўрганилиши, бойитилиши ва кундалик ҳаётда фаол қўлланишидадир.
Она тилимиз – келажагимиз пойдевори
Бугун Ўзбекистон тараққиётнинг янги босқичида ўз олдига улкан мақсадларни қўймоқда. Давлат бошқарувини модернизация қилиш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, таълим ва илм-фанни ривожлантириш, рақамли иқтисодиётни кенгайтириш ҳамда халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш жараёнларида давлат тилининг ўрни тобора ортиб бормоқда.
Шундай экан, ўзбек тилини ривожлантириш масаласига фақат маънавий-маърифий вазифа сифатида эмас, балки мамлакатнинг интеллектуал, илмий, технологик ва ижтимоий тараққиётини белгиловчи муҳим омил сифатида қараш зарур.
Она тилимизни асраб-авайлаш, унинг бой имкониятларини келгуси авлодларга етказиш, замонавий илм-фан ва технологиялар тилига айлантириш барчамизнинг умумий бурчимиздир.
Тилимизнинг бойлиги – тафаккуримизнинг бойлиги, унинг нуфузи – миллатимизнинг нуфузи, унинг равнақи эса келажагимизнинг мустаҳкам пойдеворидир.
21 октябрь – Ўзбек тили байрами куни барчамизни она тилимизга бўлган меҳр ва эҳтиромни янада юксалтиришга, унинг софлиги, бойлиги ва жозибасини асраб-авайлашга, ўзбек тилининг дунё миқёсидаги обрў-эътиборини ошириш йўлида биргаликда ҳаракат қилишга чорлайди.
Зеро, она тили – миллатнинг руҳи, давлатнинг тимсоли, халқнинг бебаҳо бойлиги ва авлодлар келажагига туташ маънавий кўприкдир.
Ғулом Мирзо