Замонавий жиноятчиликнинг энг муҳим хусусияти унинг давлат чегараларидан чиқиб кетганлигидадир. Одам савдоси, гиёҳванд моддалар айланмаси, қурол контрабандаси, коррупсион даромадларни легаллаштириш, кибержиноятчилик ва терроризмни молиялаштириш каби қилмишлар бир вақтнинг ўзида бир неча юрисдикцияга дахлдор бўлиб, уларнинг олдини олиш ва очиш ҳеч бир давлатнинг якка тартибдаги саъй-ҳаракати билан таъминланмайди. Шу боис ҳуқуқ-тартибот органлари ўртасидаги трансчегаравий ҳамкорлик XXI асрда халқаро хавфсизлик архитектурасининг мустақил ва зарурий таркибий қисмига айланди.
Мазкур ҳақиқатнинг халқаро ҳуқуқий эътирофи сифатида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси 2022 йил 16 декабрда 77/241-сонли резолюцияни қабул қилиб, 7 сентябрни – Халқаро полиция ҳамкорлиги куни деб эълон қилди. Резолюция консенсус асосида, овоз беришсиз қабул қилинган бўлиб, бу унда мустаҳкамланган қадриятлар бўйича халқаро ҳамжамиятда кенг келишув мавжудлигидан далолат беради. Ушбу сана биринчи марта 2023 йилда нишонланди, 2026 йилда эса у тўртинчи марта ўтказилмоқда.
Айни сана, яъни 7 сентябрь куни тасодифий танланмаган. Гап шундаки, 1923 йилнинг айнан шу кунида Венада ўтказилган халқаро полиция конгресси натижасида Халқаро жиноий полиция комиссияси (International Criminal Police Commission, ICPC) ташкил этилган. Ушбу тузилма кейинчалик Халқаро жиноий полиция ташкилоти — INTERPOL га айланди. Шундай қилиб, Бош Ассамблея танлаган сана замонавий институционаллашган полиция ҳамкорлигининг туғилган кунини белгилайди. Куннинг биринчи нишонланиши INTERPOL ташкил этилганининг юз йиллигига тўғри келгани эса рамзий маънони янада кучайтирди.
INTERPOLнинг БМТ билан алоқалари узоқ тарихга эга. Ташкилот 1949 йилда Иқтисодий ва Ижтимоий Кенгашнинг маслаҳат мақомига эга бўлган, 1996 йилда эса Бош Ассамблеянинг 51/1-сонли резолюцияси билан кузатувчи мақоми берилган. Кейинги йилларда икки ташкилот ўртасидаги ҳамкорлик Бош Ассамблеянинг 71/19, 73/11, 75/10 ва 77/20-сонли резолюцияларида босқичма-босқич кенгайтирилди. Бугунги кунда INTERPOL 195 та аъзо давлатни бирлаштиради ва уларнинг ҳар бирида Миллий марказий бюро (ММБ) фаолият юритади. Бу бюролар И-24/7 ҳимояланган глобал полиция алоқа тармоғи орқали ўзаро ва Бош котибият билан боғланади.
Институционал нуқтаи назардан қараганда, 77/241-резолюция БМТнинг универсал сиёсий платформаси билан ИНТЕРПОЛнинг техник-оператив тармоғини бир сана доирасида уйғунлаштирди. Бу икки тизимнинг бир-бирини алмаштирмаслиги, балки тўлдириши ҳақидаги тушунчани мустаҳкамлади.
Резолюция лойиҳаси А/77/L.29 белгиси остида Бразилия, Кения, Кирибати ва Норвегия томонидан илгари сурилди. Кейинчалик унга Ангола, Антигуа ва Барбуда, Ботсвана, Бруней-Даруссалом, Хитой, Колумбия, Миср, Экваториал Гвинея, Индонезия, Малдив ороллари, Парагвай, Филиппин, Россия Федерацияси ҳамда Танзания Бирлашган Республикаси ҳаммуаллифлар сифатида қўшилди. Ҳужжат "Жиноятчиликнинг олдини олиш ва жиноий судлов" кун тартиби банди доирасида, Бош Ассамблеянинг 55-ялпи мажлисида (А/77/PV.55) кўриб чиқилиб, консенсус билан маъқулланди.
Ҳужжатнинг мазмуний ўзагини трансчегаравий жиноятчиликка қарши курашда глобал, минтақавий ва субминтақавий даражаларда халқаро ҳамкорликни кучайтириш зарурати тўғрисидаги қоида ташкил этади. Резолюцияда, хусусан, трансмиллий уюшган жиноятчиликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш, шунингдек, терроризмнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш йўналишлари алоҳида ажратиб кўрсатилади.
Ҳуқуқий нуқтаи назардан 77/241-резолюция мажбурий кучга эга бўлмаган ҳужжат — у давлатлар зиммасига янги шартномавий мажбурият юкламайди. Бироқ унинг аҳамиятини шу билан чеклаш нотўғри бўлар эди. Биринчидан, консенсус асосида қабул қилинган Бош Ассамблея резолюциялари давлатларнинг opinio juris шаклланишига ҳисса қўшувчи манба сифатида қаралади. Иккинчидан, резолюция полиция ҳамкорлигини ривожланиш кун тартиби билан боғлаш орқали унга институционал легитимлик беради. Учинчидан, у БМТ тизимидаги тегишли тузилмалар учун йиллик ҳисобот ва тарғибот механизмини яратади.
Халқаро полиция ҳамкорлиги куни мавжуд, анча кенг қамровли ҳуқуқий тизим устига қурилган. Ушбу тизимнинг универсал даражадаги асосини, аввало, 2000 йилдаги Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши БМТ конвенцияси (Палермо конвенцияси) ва унинг учта баённомаси ҳамда 2003 йилдаги Коррупцияга қарши БМТ конвенцияси ташкил этади. Ушбу ҳужжатлар ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш, экстрадиция, жиноий жараёнларни бир давлатдан иккинчисига ўтказиш, қўшма тергов гуруҳларини тузиш ва махсус тергов усулларини қўллаш бўйича батафсил меъёрларни назарда тутади.
Сўнгги йилларда ушбу тизим рақамли ўлчов билан тўлдирилди. Бош Ассамблея томонидан 2024 йилнинг декабрь ойида қабул қилинган Кибержиноятчиликка қарши БМТ конвенцияси 2025 йил 25–26 октябрь кунлари Ханойда имзолаш учун очилди ва 2026 йил 31 декабргача БМТнинг Нью-Йоркдаги Бош қароргоҳида имзолаш учун очиқ туради. Конвенция қирқинчи ратификация ҳужжати сақлаш учун топширилган кундан бошлаб тўқсонинчи кунда кучга киради. Ҳужжат электрон шаклдаги далилларни алмашиш ва оператив ҳамкорлик масалаларини тартибга солувчи биринчи универсал шартномадир.
Универсал даражадан ташқари, ҳамкорлик минтақавий ва икки томонлама шартномалар орқали ҳам амалга оширилади. Бу қатлам ҳуқуқий ёрдам ва экстрадиция тўғрисидаги икки томонлама битимлар, ички ишлар вазирликлари ўртасидаги идоралараро меморандумлар, шунингдек, минтақавий ташкилотлар доирасидаги ихтисослашган тузилмаларни қамраб олади. Амалиётда айнан мана шу қатлам кундалик оператив ўзаро алоқанинг асосий юкини кўтаради.
INTERPOL фаолиятининг ўз ҳуқуқий асоси ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Ташкилот Низомининг 2-моддасига кўра, унинг мақсадлари турли мамлакатларда амал қилувчи қонунлар доирасида ва Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси руҳида амалга оширилиши лозим. Низомнинг 3-моддаси эса сиёсий, ҳарбий, диний ёки ирқий тусдаги масалаларга аралашишни қатъиян тақиқлайди. Ушбу икки модда халқаро полиция ҳамкорлигининг ҳуқуқий чегараларини белгиловчи асосий кафолат ҳисобланади.
Полиция ҳамкорлигининг кенгайиши муқаррар тарзда инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ саволларни келтириб чиқаради. Ҳуқуқ-тартибот органлари давлатнинг мажбурлов ваколатини бевосита амалга оширувчи тузилма бўлгани сабабли, уларнинг фаолияти яшаш ҳуқуқи, қийноқларга солинмаслик ҳуқуқи, шахс эркинлиги ва дахлсизлиги, хусусий ҳаётга ҳурмат ҳуқуқи ҳамда адолатли суд муҳокамаси ҳуқуқига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатади.
Ушбу соҳадаги асосий халқаро стандартлар Бош Ассамблеянинг 1979 йил 17 декабрдаги 34/169-сонли резолюцияси билан қабул қилинган Ҳуқуқ-тартибот органлари ходимлари учун хулқ-атвор кодексида ҳамда 1990 йилда Гаванада бўлиб ўтган БМТнинг жиноятчиликнинг олдини олиш бўйича саккизинчи конгрессида маъқулланган Куч ва ўқотар қурол қўллашнинг асосий тамойилларида мустаҳкамланган. Ушбу ҳужжатлар қонунийлик, зарурат, мутаносиблик ва ҳисобдорлик тамойилларини полиция фаолиятининг асосий мезонлари сифатида белгилайди.
Трансчегаравий ҳамкорлик шароитида эса қўшимча хавфлар юзага келади. Улар орасида шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш режимининг давлатлар ўртасидаги фарқи, қидирув тизимларидан сиёсий мақсадларда фойдаланишга уринишлар ҳамда қийноқ ёки шафқатсиз муомала хавфи мавжуд давлатга шахсни топшириш тақиқи — нон-рефоулемент тамойилига риоя этиш масаласи алоҳида ажралиб туради. INTERPOL тизимида бу хавфларни юмшатиш учун Файллар устидан назорат қилиш комиссияси ташкил этилган бўлиб, у шахсларга ўзига тегишли маълумотлардан фойдаланиш ва уларни ўчиришни талаб қилиш имконини беради.
Шу нуқтаи назардан, 77/241-резолюциянинг 2030 йилгача кун тартибига ҳавола қилиши тасодифий эмас. Барқарор ривожланишнинг 16-мақсади тинч ва инклюзив жамиятларни барпо этиш, адолатга тенг даражада эришишни таъминлаш ҳамда самарали, ҳисобдор ва инклюзив институтларни яратишни назарда тутади. Полиция ҳамкорлиги айнан мана шу мақсад доирасида қаралганда, у хавфсизлик воситасидан ташқари ҳуқуқ устуворлигини мустаҳкамлаш механизми сифатида ҳам намоён бўлади.
Халқаро полиция ҳамкорлиги куни ҳар йили муайян мавзу остида ўтказилади. Мавзулар БМТнинг Полиция фаолияти бўйича идоралараро махсус гуруҳи томонидан белгиланади. Ушбу гуруҳ 2021 йилда Бош котибнинг Ижроия қўмитаси томонидан ташкил этилган бўлиб, унга Тинчлик операциялари департаменти ва БМТнинг Гиёҳвандлик ва жиноятчиликка қарши кураш бошқармаси биргаликда раислик қилади ва гуруҳ таркибига БМТ тизимининг ўн олтита тузилмаси киради.
Мавзулар динамикаси ҳамкорлик кун тартибининг ўзгаришини аниқ кўрсатади. 2024 йилда Кун "Полициянинг ҳалоллиги, ҳисобдорлиги ва назорати" мавзусига бағишланди ва бунда ҳуқуқ устуворлиги, инсон ҳуқуқларига асосланган полиция фаолияти ва жамоатчилик ишончи масалалари марказга қўйилди. 2025 йилда "Полиция фаолиятида ахборот-коммуникация технологиялари ва сунъий интеллект" мавзуси танланди ва у Кибержиноятчиликка қарши конвенциянинг қабул қилиниши билан мазмунан боғланди. 2026-йилги мавзу эса "Заифликдан ҳимоя қилиш: полиция фаолиятида ишонч ва легитимликни мустаҳкамлаш" деб белгиланди.
2026 йилги мавзунинг танланиши алоҳида эътиборга лойиқ. Бош котибнинг Кунга бағишланган мурожаатида таъкидланишича, ижтимоий жиҳатдан четлаштирилган гуруҳлар кўпинча ҳам қонунсизликнинг, ҳам адолатсиз полиция амалиётининг энг оғир оқибатларини бошдан кечиради. Низолар, иқлим ўзгариши ва тенгсизлик дунё бўйлаб тобора кўпроқ одамларни, жумладан, аёллар ва болаларни, кексаларни, мигрантларни, қочқинларни, мамлакат ичида кўчирилган шахсларни ва ногиронлиги бўлган шахсларни заиф ҳолатга солмоқда. Бош котиб ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ўз легитимлигини адолатлилик, ҳисобдорлик ва инсон ҳуқуқларига ҳурмат асосида таъминлаши лозимлигини қайд этади.
Ўзбекистон Республикаси 1994 йил 28 сентябрда ИНТЕРПОЛга аъзо бўлган. Миллий марказий бюро Ички ишлар вазирлиги таркибида фаолият юритади ва халқаро қидирув, экстрадиция, ҳамда оператив ахборот алмашинуви масалалари бўйича бошқа давлатларнинг миллий марказий бюролари билан бевосита алоқада бўлади. Сўнгги йилларда бюро каналлари орқали иқтисодий ва мулкка қарши жиноятлар, шунингдек, одам савдоси билан боғлиқ ишлар бўйича қатор шахсларнинг Ўзбекистонга экстрадиция қилиниши таъминланди.
Шартномавий жиҳатдан Ўзбекистон Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши БМТ конвенцияси ва Коррупцияга қарши БМТ конвенциясининг иштирокчиси ҳисобланади. Бу эса мамлакатга ўзаро ҳуқуқий ёрдам ва экстрадиция масалаларида универсал шартномавий асосдан фойдаланиш имконини беради.
Институционал нуқтаи назардан Тошкент шаҳри минтақавий ҳамкорликнинг муҳим марказларидан бирига айланган. Бу ерда Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг Минтақавий аксилтеррор тузилмаси Ижроия қўмитаси ҳамда БМТнинг Гиёҳвандлик ва жиноятчиликка қарши кураш бошқармасининг Марказий Осиё бўйича минтақавий ваколатхонаси жойлашган. Мазкур тузилмаларнинг мавжудлиги Ўзбекистонга нафақат ҳамкорлик иштирокчиси, балки унинг минтақавий платформаси сифатида ҳам ҳаракат қилиш имкониятини беради.
Айни пайтда инсон ҳуқуқлари ўлчови миллий даражада ҳам долзарблигича қолмоқда. Бу, хусусан, ҳуқуқ-тартибот органлари ходимларини инсон ҳуқуқлари стандартлари бўйича узлуксиз ўқитиш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш режимини халқаро талабларга мувофиқлаштириш, ҳамда экстрадиция тўғрисидаги қарорлар қабул қилишда нон-рефоулемент тамойилини самарали баҳолашни таъминлашни тақозо этади. Ушбу йўналишларда миллий инсон ҳуқуқлари институтларининг мониторинг ва маслаҳат функцияси алоҳида аҳамият касб этади.
Халқаро полиция ҳамкорлигининг ривожи бир қатор ҳал этилмаган масалаларни кўндаланг қўяди. Биринчидан, тезкор ахборот алмашинуви ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ўртасидаги мувозанат масаласи очиқлигича қолмоқда: оператив зарурат кўпинча процессуал кафолатларга босим ўтказади. Иккинчидан, сунъий интеллектга асосланган таҳлилий воситалар, юзни таниш тизимлари ва башоратли полиция фаолияти усуллари камситиш ҳамда автоматлаштирилган қарор қабул қилишнинг шаффофлиги билан боғлиқ янги хавфларни юзага келтирмоқда. Учинчидан, халқаро қидирув механизмларидан сиёсий мотивлар билан фойдаланишга уринишлар тизимга бўлган ишончни сусайтиради ва назорат механизмларини кучайтиришни талаб этади. Тўртинчидан, давлатларнинг техник салоҳияти сезиларли даражада тафовутланади. Жиноий тузилмалар одатда тизимнинг энг заиф бўғинидан фойдаланади, шу боис салоҳиятни ошириш йўналишидаги техник ёрдам хайрия эмас, балки умумий хавфсизликнинг зарурий шарти сифатида қаралиши лозим.
БМТ Бош Ассамблеясининг 77/241-сонли резолюцияси илк қарашда тантанали характердаги ҳужжат бўлиб кўринса-да, унинг ҳуқуқий ва сиёсий мазмуни анча кенгроқдир. Резолюция, биринчидан, халқаро полиция ҳамкорлигини глобал хавфсизлик архитектурасининг мустақил элементи сифатида расман эътироф этди. Иккинчидан, у ушбу ҳамкорликни Барқарор ривожланиш мақсадлари ва ҳуқуқ устуворлиги кун тартиби билан бевосита боғлади. Учинчидан, Куннинг йиллик мавзулари орқали у халқаро муҳокамани ҳалоллик ва ҳисобдорликдан рақамли технологиялар ва заиф гуруҳларни ҳимоя қилиш масалаларига қараб изчил йўналтирмоқда.
Шу билан бирга, резолюциянинг амалий салоҳияти унинг мажбурий кучи билан эмас, балки давлатларнинг уни миллий сиёсат ва амалиётга сингдириш даражаси билан белгиланади. Ўзбекистон учун бу, аввало, мавжуд институционал имкониятларни — INTERPOL миллий марказий бюроси, минтақавий тузилмалар билан ҳамкорлик ва универсал конвенциялар бўйича мажбуриятларни — инсон ҳуқуқларига асосланган полиция фаолияти стандартлари билан изчил уйғунлаштиришни англатади. Айнан шундай ёндашувгина хавфсизлик ва инсон ҳуқуқларини бир-бирига қарама-қарши қўйиш ўрнига, уларни ўзаро мустаҳкамловчи икки тамойил сифатида кўриш имконини беради.
Иқбол АБДУМАЖИДОВ,
Миллий марказнинг Инсон ҳуқуқлари соҳасида
халқаро ҳамкорлик бўлими бошлиғи